دکترمیثم طهرانی؛ ۲۶۰ سال از آغاز عصر انقلاب های صنعتی می گذرد. تاریخدان آرنولد توئینبی عبارت انقلاب صنعتی را برای توصیف پیشرفت های اقتصادی بریتانیا در پایان قرن هجدهم و نیمه قرن نوزدهم برگزید. او هرگز فکر نمی کرد که منادی آغاز چه دورانی در تاریخ بشر شده است. بشری که قرن های متمادی مشغول کشاورزی و صنعتگری محدود و ابتدایی بود، یکباره خود را با چشم انداز بی انتهایی از پیشرفت و توسعه و سرعت مواجه دید.

تاریخ انتشار:۱۳۹۸/۰۹/۰۷ - ۰۸:۴۲ کد خبر : 88406

عمر انقلاب صنعتی دراز باد!

پایگاه خبری تحلیلی راه مردم : ۲۶۰ سال از آغاز عصر انقلاب های صنعتی می گذرد. تاریخدان آرنولد توئینبی عبارت انقلاب صنعتی را برای توصیف پیشرفت های اقتصادی بریتانیا در پایان قرن هجدهم و نیمه قرن نوزدهم برگزید. او هرگز فکر نمی کرد که منادی آغاز چه دورانی در تاریخ بشر شده است. بشری که قرن های متمادی مشغول کشاورزی و صنعتگری محدود و ابتدایی بود، یکباره خود را با چشم انداز بی انتهایی از پیشرفت و توسعه و سرعت مواجه دید.

آنچه با آغاز انقلاب صنعتی پدید آمد، صرفا دسترسی بشر به امکانات بیشتر نبود. ما صنعتی شدیم. کشاورزی و دامپروری هم در مقیاس کلان، صنعتی شدند. خود صنعت هم مدام صنعتی تر می شود! صنعتی کردن فرایند تغییر اجتماعی و اقتصادی است که یک گروه انسانی را از یک جامعه ساده به جامعه ای مدرن می برد. در چنین جامعه ای تغییرات اجتماعی و توسعه اقتصادی با نوآوری های تکنولوژیکی و به ویژه با تولید انرژی و متالورژی در مقیاس بزرگ همراه است. همین امر باعث بروز نوعی تغییر فلسفی هم می شود؛ رویکرد مردم به درک طبیعت و پیرامون شان تغییر کرده و روش اندیشیدن و تحلیل کردن و تصمیم گرفتن زیر و زبر می شود.

صنعت هویتی اجتماعی دارد

توسعه صنعتی رویدادی علمی و تکنیکی است. اما صنعت آثار دیگری هم دارد. هر اتفاق علمی یا فنی از آنجا که برای یک طبقه مصرف کننده یا مخاطب انسانی رخ می دهد، حتما جنبه های اجتماعی هم دارد. انسان پیش از آنکه موجودی علمی یا فنی باشد موجودی اجتماعی است. اینکه می گوییم صنعت زندگی بشر را از یک مرحله ابتدایی به یک مرحله مدرن می برد، در ۲۶۰ سال اخیر چندین بار تکرار شده است. برای نمونه، دورانی را در نظر بگیرید که در آن لوکوموتیو و راه آهن وجود نداشت. چه آدم هایی با چه تفکر و دغدغه و برنامه ای در آن دوران زندگی می کردند؟ حالا دوران وجود اینها را در نظر بگیرید. ببینید زندگی چقدر فرق می کند.

دورانی را در نظر بگیرید که نیروی الکتریسیته (برق) وجود نداشت. امروز هیچکدام مان نمی توانیم دنیایی را تصور کنیم که در آن برق نباشد. جامعه ای را در نظر بگیرید که اینترنت و تلفن هوشمند نداشت. امروز نبودن اینها را تقریبا غیرممکن می دانیم. یک انسان غار نشین را تصور کنید. حالا فردی را در ذهن کنار او بیاورید که پشت یک میز نشسته و با لپ تاپش کار می کند. شاید اغراق آمیز به نظر برسد، اما وقتی از یک انقلاب صنعتی صحبت می کنیم، به شکلی طنزگونه بحث مان سر چنین اختلاف های فاحشی است.

مولفه های یک انقلاب صنعتی

صنعتی شدن به معنای استفاده از نیروی ماشین به جای انسان است. این رخداد نخستین بار در ۳ حوزه نساجی، ذغال سنگ و ذوب آهن پدیدار شد. مواد شیمیایی تازه ای وارد زندگی ما شدند. سر و کله موتورهای بخار و بعدها موتورهای درونسوز پیدا شد. شبکه راه آهن کشیده شد و تلگرام و تلفن هم آمدند. برق، الکترونیک، کامپیوتر، مخابرات، ارتباطات، اینترنت، ربات ها، داروها، درمان ها و …. .

انقلاب صنعتی تاکنون ۳ دوره کامل را سپری کرده است. پیدا کردن یک الگوی مفهومی از آنچه در این ۲۶۰ سال بر ما گذشته کار ارزشمندی است. دقیق که نگاه می کنیم می بینیم در هر انقلاب صنعتی همیشه دو اتفاق رخ داده است: اول یک منبع انرژی جدید به طور گسترده مورد استفاده قرار گرفته است. دوم مجموعه ای از ابزارها، تکنیک ها و مواد جدید معرفی شده اند. در عین حال، انقلاب صنعتی همواره با مفهوم تولید همراه بوده و بر یک بستر (نظریه) اقتصادی به حیات خود ادامه می دهد. تولید، جنبه عرضه نظام اقتصادی را شکل می دهد. عرضه هم با تقاضا، بخش دیگر نظام اقتصادی، رابطه تنگاتنگ دارد.

با این حساب، انقلاب صنعتی رویدادی است که در آن یک منبع انرژی جدید برای تامین نیروی لازم برای تولید کالاها و خدمات بواسطه مجموعه ای از ابزارها، تکنیک ها و مواد جدید به کار گرفته می شود. این اتفاق حتما بر بستر یک نظام اقتصادی روی می دهد.

۱، ۲، ۳، ۴ …. تا چند؟

شهریاری انقلاب های صنعتی تا کی ادامه خواهد داشت؟ جواب این سوال بسیار ساده است، هرچند شاید شمار اندکی باشند که تا به حال چنین سوالی پرسیده باشند. به بیان ساده، تا زمانی که در حال مصرف انرژی و تولید کردن (به معنای صنعتی آن) هستیم، در عصر انقلاب های صنعتی باقی خواهیم ماند.

عالم ما بسیار بزرگ است. انرژی بسیار زیادی در آن وجود دارد. تنها کاری که باید انجام دهیم این است که آن انرژی را از یک حالت خاص، مثلا انرژی نور خورشید، کسب کرده و به شکل دیگری، مثلا انرژی الکتریکی، تبدیل کنیم. حالا که در یک طرف ماجرا انرژی ماورای تصورمان داریم، کافی است در طرف دیگر ابزارها و تکنیک هایی را برای ایجاد مواد و کاربری های جدید خلق کنیم. نظام های اقتصادی مان هم همگام با تحولات صنعتی و فناوری، به روز می شوند. امکان مدیریت عرضه و تقاضا و تجارت و تبادل کالا و خدمات و پول به هر شکل فراهم می شود. این دنیای انقلاب های صنعتی است.

دوران بعدی، دوران چه نوع انقلابی خواهد بود؟

مولفه انرژی در انقلاب صنعتی تابعی از مولفه دوم یعنی تکنیک، ابزار و ماده است. بشر همواره در لبه مرز تخیل و واقعیت سیر می کند؛ واقعیت های موجود را به امکان های تخیلی ناموجود مختلفی پیوند می زند. بعضی از این پیوندها دوام نمی آورند، اما بعضی دیگر شوق دست به کار شدن را در ما بیدار می کنند. اینکه تحول بعدی در زندگی بشر چه خواهد بود، از یک منظر، به تخیل ما برای خلق امکان هایی بستگی دارد که احتمالا اکنون در ذهن مان ورجه وورجه می کنند. این تعیین کننده میزان انرژی مورد نیاز هم خواهد بود.

در دوران انقلاب های صنعتی، وقتی به امکان تازه ای فکر می کنیم عملا باید سه چیز را در نظر داشته باشیم: اول تکنیک، دوم ابزار و سوم ماده. اگر درباره سفر در زمان صحبت می کنیم، به نظریه ای نیاز داریم که امکان پذیر بودن را آن تایید کرده و روشی برای انجام آن پیشنهاد دهد. بعد به ماشینی برای انجام این کار نیاز داریم و در نهایت آن ماشین و بقیه ملزومات سفر باید از مواد خاصی درست شوند. کنار اینها، به منبع انرژی خاصی هم نیاز داریم که آن ماشین را به راه بیاندازد. حالا سوال اینجاست که آیا می توان طور دیگری هم به داشتن امکان های تازه فکر کرد؟

گفتیم تا زمانیکه تولید می کنیم، در عصر انقلاب های صنعتی هستیم؛ یعنی تا زمانیکه به دنبال منابع انرژی جدیدتر و بهینه تر می گردیم و می خواهیم با ابزار و تکنیک و ماده جدید، کالا و خدمات تازه درست کنیم. پس اگر روزی بخواهیم کاری به جز این انجام دهیم، آفتاب انقلاب تازه ای در افق وجودمان می دمد. در عین حال که به نظر ساده می آید، اما آدم را سر جایش میخکوب می کند. این به چه معنی است که روزی تولید نکنیم، به دنبال انرژی تازه نباشیم و نخواهیم ابزار و تکنیک و ماده جدید درست کنیم. پس آن روز چه کار خواهیم کرد؟ بشری که به این کارها مشغول نباشد، بالقوه می تواند به چه کارهای دیگری مشغول باشد؟

آیا اساسا دیگر به این کارها نخواهیم پرداخت؟ یا این کارها توسط عوامل دیگری برای مان انجام خواهند شد؟ در هر دو صورت، ما در آن روزگار سرگرم انجام چه فعالیت هایی هستیم؟ اکنون که به نظر می رسد انقلاب صنعتی چهارم آغاز شده، ظاهرا باید بگوییم عمر انقلاب صنعتی دراز باد! اما واقعیت این است که هر روز می تواند اتفاق تازه ای بیافتد و چیزی از ذهن بشر خارج شده و تحقق یابد که این تصویر را واقعی کرده و آن را تکمیل کند. هرگز هیچ دوران سلطنتی به اندازه ای که امروز انقلاب صنعتی در معرض تغییر اساسی قرار دارد، قرار نداشته است.

نظرات شما

  1. راه مردم
    ۱۱, آذر, ۱۳۹۸ ۸:۳۵ ق.ظ

    عالی هست این مطالب

  2. راه مردم
    ۱۱, آذر, ۱۳۹۸ ۸:۳۷ ق.ظ

    واقعا باید بیشتر در مورد انقلاب صنعتی بدانیم
    ممنون از دکتر طهرانی و سایت خبری تحلیلی راه مردم

نظر شما

دسترسی سریع به آرشیو روزنامه

  • دسترسی سریع

  • پربازدید ترین ها

    آخرین اخبار