طی چند دهه اخیر نظام مالیات بر ارزش افزوده در بیش از نیمی از کشورهای جهان پیاده شده است. این مالیات که از ارزش افزوده بنگاه ها در مراحل مختلف تولیدو توزیع اخذ میشود مزایای متعددی مانند پایین بودن نرخ مالیات .کاهش انگیزه فرار مالیاتی . خنثی بودن نسبت به متغیرهای اقتصادی دارد و منبع قابل اعتمادی برای کسب درآمد برای دولت می باشد.

تاریخ انتشار:۱۳۹۸/۰۹/۱۷ - ۱۸:۰۱ کد خبر : 88854

پایگاه خبری تحلیلی راه مردم 

مالیات بر ارزش افزوده

فرشادقاسمعلی: طی چند دهه اخیر نظام مالیات بر ارزش افزوده در بیش از نیمی از کشورهای جهان پیاده شده است. این مالیات که از ارزش افزوده بنگاه ها در مراحل مختلف تولیدو توزیع اخذ میشود مزایای متعددی مانند پایین بودن نرخ مالیات .کاهش انگیزه فرار مالیاتی . خنثی بودن نسبت به متغیرهای اقتصادی دارد و منبع قابل اعتمادی برای کسب درآمد برای دولت می باشد. کشورهایی که تا کنون این نظام مالیاتی را دنبال نکرده اند یا آنهایی که با تاخیر به اجرای آن می پردازند نگرانی هایی داشته اند که افزایش سطح عمومی قیمت ها بعد از اعمال مالیات بر ارزش افزوده و آثار تورمی آن از این دسته است.در ایران نیز چندی است که طرح واجرای مالیات بر ارزش افزوده در حوزه مسائل مالیه عمومی ایران مورد بحث و مناقشه قرار گرفته است. یکی از جنبه های مهم مالیات بر ارزش افزوده بخش اجرای آن وایجاد اطلاعات هر چه بیشتر برای کسانی است که در انجام این فرآیند با وزارت امور اقتصادی ودارایی و بخش مالیاتی همکاری خواهند داشت.

مقدمه:

بحث مالیات ریشه تاریخی دارد. هرجا که صحبت از رفاه جامعه به میان می آید نقش مالیات و دولت ها به چشم میخورد حکومت ها جهت رسیدن به اهداف ورفاه جامعه نیازمند منابع مالی با ثبات و هنگفتی بودن .جهت تامین این هزینه های هنگفت دو راه پیش رو داشته دارند:

راه اول :ورودمستقیم به صحنه اقتصاد به عنوان یک کار آفرین و یا  استفاده از منابع نفت و گاز

راه دوم:جمع آوری وجوه مورد نیاز در قالب مالیات از افراد جامعه تحت عنوان مالیات

در اكثر كشورها بويژه در كشور هاي توسعه يافته اخذ ماليات، عمده‌ترين منابع درآمدي دولت محسوب مي‌شود و ماليات بعنوان اساسي ترين محور تامين هزينه هاي عمومي كشور مي باشد، اما در كشور ما به خاطر اتكاء هميشگي دولتها به منابع نفت و گاز، توجه زيادي به اين شيوه‌هاي تأمين مالي دولت نشده، بنابراين نسبت به كشورهاي ديگر در استفاده از روشهاي نوين اخذ ماليات عقب‌تر هستيم .يكي از بهترين روشهاي اخذ ماليات كه در بين كشورهاي ديگر مورد توجه قرارگرفته، روش ماليات بر ارزش افزوده است.ماليات بر ارزش افزوده نسبت به ساير مالياتهاي مرسوم يك ماليات جديد است كه يكي ازسيستمهاي توسعه يافته مالياتي و بي شك يكي از جدال برانگيزترين مباحث اواخر قرن بيستم است. با استقرار سيستم ماليات بر ارزش افزوده در كشورهاي غربي و پس از آن كشورهاي آفريقاي جنوبي، اجراي آن در بسياري از كشورها مورد توجه قرار گرفت تا اهداف اقتصادي تحقق يابد .ماليات بر ارزش افزوده با انتقال پايه مالياتي از درآمد به مصرف ، انگيزه هاي سرمايه گذاري را افزايش مي دهد و منابع لازم را براي گسترش سرمايه گذاري ها از طريق افزايش امكانات پس انداز تامين و از جابه جايي سرمايه از بخشهاي مولد به بخشهاي خدماتي جلوگيري مي كند .  اين سيستم مالياتي با تلاش اقتصاددانان براي رفع يا كاهش اختلال و نارسايي هاي سيستمهاي مالياتي سنتي و همچنين افزايش درآمد دولت شكل گرفته است.پيش از اين ماليات بر ارزش افزوده بصورت غيرمستقيم اجرا مي شد و تعداد كمي از توليدات مانند حاملهاي انرژي و… را پوشش مي داد.

تاريخچه ماليات بر ارزش افزوده در جهان :

ماليات بر ارزش افزوده نخستين بار از سوي فون زيمنس[۱] (۱۹۱۸) تاجر آلماني به منظور فائق آمدن بر مشكلات كمبود درآمد دولت آلمان معرفي شد. اين نوع ماليات با ارائه روش اعتباري آدامز[۲] (۱۹۲۱ ) و توسط لوره[۳] (۱۹۵۷) توسعه يافت. اما ماليات بر ارزش افزوده در فرانسه و در سال ۱۹۴۸ به مورد اجرا گذاشته شد. سپس در دهه ۱۹۶۰ ميلادي با انتخاب و اجراي اين نظام مالياتي در كشورهاي ساحل عاج، برزيل، دانمارك، آلمان، اروگوئه، سوئد و هلند گستره اين نظام مالياتي در جهان توسعه پيدا كرد.

كميته مالي اتحاديه اروپا، اجراي ماليات بر ارزش افزوده را از سال۱۹۶۲ به كشورهاي عضو توصيه ميكرد. بالاخره شوراي اتحاديه اقتصادي اروپا براي هماهنگ سازي سيستمهاي مالياتي و حمايت از تجارت، تمام اعضا را ملزم كرد تا از اول ژانويه ۱۹۷۰ اين سيستم را در تمام كشورهاي عضو اتحاديه اروپا اعمال كنند.

اگرچه اين نوع ماليات در يك دهه رشد چنداني نداشت اما در نيمه دوم دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ به اوج رسيد تا جايي كه در دو دهه پاياني قرن بيستم سريع ترين رشد را در كشورهاي جهان داشت و براساس آخرين آمار ، ماليات بر ارزش افزوده هم اكنون در ۱۵۰ كشور دنيا اجرا مي شود.

پراکندگی کشور های استفاده کننده از ماليات بر ارزش افزوده در سراسر جهان حکايت از اين دارد که مدلهای اقتصادی مختلف حاکم برکشور ها مانع استفاده ازاين نوع ماليات نيست. ضمن آنکه طبق نتايج بدست آمده از بررسی همين کشورها ميزان پيشرفت و توسعه يافتگی نيزمانعی براجراء آن نمی باشد.کشورهای فقيرتوسعه نيافته ای چون سودان، اتيوپی، پاناما، بورکينافاسو،لبنان، آلبانی،کشور های پيشرفته وتوسعه يافته مانندآلمان ،فرانسه،انگليس، ايتاليا ،ژاپن، اسپانيا ، کانادا، روسيه وکره جنوبی اين نوع ماليات را در کشور خود به اجرا گذاشته اند.از نظر پراکندگی جغرافيايي نيز کشورهای مختلفی از چهارقاره جهان وجوددارندکه نظام ماليات برارزش افزوده را پذيرفته اند واجرا ميکنند. حتی کشورهای همجوارما ،نظير قرقيزستان ،پاکستان،ترکمنستان، ارمنستان،آذربايجان، قزاقستان،ترکيه،اردن اين سيستم را اجرا مينمايند.اين کشورها ،ازنظرخصوصيات فرهنگی واجتماعی وجوه مشترکی باما دارند.

بنابراين با توجه به تعدد کشورهای مجری ماليات بر ارزش افزوده وسير رو به رشد کشور های استفاده کننده ا زآن در جهان،که تنها در دهه١٩٩٠ميلادی نزديک به ٧٠ کشور اين نظام مالياتی را پذيرفته اند، به نظر مي رسد در چند سال آينده کمتر کشورهايی در جهان يافت شوند که سيستم ماليات خود را به ماليات بر ارزش افزوده مجهز وتقويت نکرده باشند.چرا که به اعتقاد بسياری از صاحب نظران ارتباط نزديکی بين اجرای ماليات برارزش افزوده و توانمندی های مالی کشور وجود دارد.

تاريخچه ماليات بر ارزش افزوده در ايران :

سال ۱۳۶۶ – لايحه ماليات بر ارزش افزوده براي نخستين بار به مجلس ارسال ، كه در شور اول تصويب و در شور دوم هم ۶ ماده آن به تصويب رسيد اما به‌ دليل شرايط خاص اقتصادي ويژه جنگ و اجراي سياستهاي تثبيت قيمتها با تقاضاي دولت از دستور كار مجلس خارج شد.

سال۱۳۶۸-کمال الدین شیخ الاسلامی به بررسی سیستم مالیات بر ارزش افزوده به عنوان یکی از راه کارهای مربوط به افزایش در آمد مالیاتی ضمن بکارگیری سیستمی برای کنترل وتسهیل در امور وصول مالیات با استفاده از تجربیات به دست آمده در سایر کشورهایی که سیستم مالیات بر ارزش افزوده در آنها به مرحله اجرا درآمده است پراخته است . او به این نتیجه رسید که مالیات بر ارزش افزوده از یک سو به دلیل داشتن مزایایی مانند افزایش درآمد های مالیاتی .کوتاه نمودن وقفه های ز مانی وصول مالیات . امکان شناسایی بیشتر هویت و میزان درآمد اشخاص در بخش های مختلف اقتصادی و نظارت بیشتر دولت بر روند اقتصادی میتواند موثر واقع شود. از سوی دیگر به دلیل برخی معایب احتمالی در زمینه تحمیل بار مالیاتی بر روی مصرف کننده نهایی و افزایش قیمت ها و عدم تامین عدالت اجتماعی است.

سال ۱۳۷۰ – بررسی و پيشنهاد گسترده توسط کارشناسان داخلی و بين‌المللی در خصوص اجرای نظام ماليات بر ارزش افزوده بعنوان يکی از راهکارهای اصلی افزايش کارايی نظام مالياتی به دولت . با پيشنهاد دپارتمان امور مالی صندوق بين المللی پول در همين سال اجرای سيستم ماليات بر ارزش افزوده با هدف اصلاح نظام مالياتی در دستور کار وزارت امور اقتصادی ودارايي قرار گرفت. بدليل اتمام دوره سوم مجلس شوراي اسلامي ‌و عدم درخواست دولت براي طرح مجدد، در دوره چهارم مجلس اقدامي ‌صورت نگرفت. در اوايل دهه۷۰، مقامات ايراني از معاونت مالي صندوق بين‌المللي پول تقاضا كردند تادر مورد سيستم مالياتي ايران تحقيق و مطالعه بعمل آورد. متعاقب آن هيأتي در همان سال به كشور ما اعزام شدند. مأموريت اصلي آنها بررسي چگونگي استفاده از سيستم کامپيوتري در اداره مالياتها بود. گزارش مبسوط گروه، شامل بررسي جوانب مختلف سيستم ماليات بر ارزش افزوده با استفاده از سيستم کامپيوتري بود که در ۳۰ سپتامبر ۱۹۹۱ به مقامات ايراني ارائه شد . اين بررسي ها مقدمه تنظيم لايحه ماليات بر ارزش افزوده در سال۱۳۷۲ گرديد.

سال ۱۳۷۶ – آغاز مطالعات علمی بر روی استقرار نظام ماليات بر ارزش افزوده توسط معاونت درآمدهای مالياتی وزارت اقتصاد.

سال ۱۳۷۷-دکتر احمد جعفری صمیمی و سید حسن صالح نژاد به بررسی جایگزینی مالیات بر ارزش افزوده برای مالیات بر شرکت ها و تاثیر آن بر بودجه دولت در ایران پرداخته اند. آنها از اطلاعات تاریخی ۵۹ شرکت از مجموعه شرکت های پذیرفته شده در سازمان بورس اوراق بهادار تهران برای دوره زمانی ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۵ به صورت مقطعی استفاده کرده اند الکوهای تطبیقی آنها با بهره گیری از روش حداقل مربعات معمولی (O.L.S) به کمک نرافزار TSP7 بر آورد گردیده است . نتیجه حاصل از الگوهای مختلف نشان می دهد که مالیات کنونی شرکت ها به تناسب ارزش افزوده آنها تغییر نکرده است و جایگزینی مالیات بر ارزش افزوده به جای مالیات بر در آمد شرکت ها در آمد مالیاتی را به صورت قابل توجهی افزایش میدهد

سال ۱۳۷۸– بحث درخصوص ماليات بر ارزش افزوده از اين سال دوباره تقويت شد. مطالعات مقدماتي و بررسي امكان اجراي اين ماليات به كمك كارشناسان خارجي و گروه كارشناسان امور اقتصادي و دارايي صورت پذيرفت.

 

سال ۱۳۷۹ – تاسيس دفتر مستقل طرح ماليات بر ارزش افزوده در سازمان امور مالياتی کشور.

سال ۱۳۸۰ – ارائه پيش‌نويس جديد لايحه ماليات بر ارزش افزوده توسط وزارت اقتصاد به دولت.

 سالهاي ۱۳۸۲-۱۳۸۱ – به ‌منظور رفع بخشی از مشکلات حاکم بر اخذ مالياتها و عوارض از کالاها و خدمات و همچنين فراهم آوردن مقدمات اجرای نظام ماليات بر ارزش افزوده، قانون موسوم به “تجميع عوارض” تصويب و به اجرا گذاشته شد.

سال۱۳۸۳ – تصويب استقرار نظام ماليات بر ارزش افزوده بعنوان بخشی از سياستهای کلان نظام در بخش مالی توسط مجمع تشخيص مصلحت نظام .

سال ۱۳۸۴ – کليات لايحه ماليات بر ارزش افزوده در صحن علنی مجلس تصويب شد و بررسی‌های کميسيون های اصلی و فرعی مرتبط با لايحه ماليات بر ارزش افزوده بر روی جزئيات لايحه در شور دوم در مجلس انجام گرفت.

سال ۱۳۸۵ – گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در تاييد و اظهارنظر در رابطه با لايحه ماليات بر ارزش افزوده منتشر شد.

در همين سال ، مجلس شورای اسلامی براساس اصل ۸۵ قانون اساسی، تصويب اجرای آزمايشی ماليات بر ارزش افزوده را به کميسيون امور اقتصادی تفويض کرد.

سال ۱۳۸۶ – مواد لايحه ماليات بر ارزش افزوده به تصويب کميسيون اقتصادی مجلس رسيد.درهمين سال ،مدت اجرای آزمايشی لايحه ماليات بر ارزش افزوده براساس اصل ۸۵ قانون اساسی در صحن علنی مجلس شورای اسلامی، ۵ سال تعيين شد.

سال ۱۳۸۷ – تا ارديبهشت ماه اين سال ايرادات شورای نگهبان به لايحه ماليات بر ارزش افزوده در ۲ نوبت رفع گرديد. و در خردادماه ، لايحه ماليات بر ارزش افزوده به تاييد نهايی شورای نگهبان رسيدو بعنوان قانون به دولت ابلاغ شد.

در اول تيرماه ، قانون ماليات بر ارزش افزوده توسط رئيس‌جمهور جهت اجرا ابلاغ شدو از اول مهر ماه اجرای قانون ماليات بر ارزش افزوده به طوررسمی اجرا شد.

ارزش افزوده:

ارزش افزوره در یک بنگاه برابر تفاوت بین فروش بنگاه و هزینه های خرید کالاها و خدمات خریداری شده از بنگاه های دیگر است. به عبارت دیگر ارزش افزوده ارزشی است که تولید کننده به مواد خام و کالاهای واسطه ای که خریده است ، اضافه می کند . از دیدگاه کلان ،حاصل جمع ارزش افزوده تمام بنگاه های اقتصادی در واقع همان تولید ملی است . زیرا کل معاملات منهای معاملات واسطه ای (خرید بنگاه های دیگر ) برابر با مجموع دستمزد ، نرخ بهره ،اجاره و سایر پرداختها به عوامل تولید در سطح ملی و مساوی تولید ملی است . به عبارت دیگر ، ارزش افزوده برابر است با :

ارزش معاملات واسطه ای – ارزش کل معاملات = تولید ناخالص ملی

استهلاک + اجاره + سود + نرخ بهره + دستمزد = ارزش افزوده

پژوهش های انجام شده

با استفاده از تجربیات سایر کشورها ,از جمله کشورهای در حال توسعه مجری مالیات بر ارزش افزوده, میتوان به این نکته تاکید داشت که به دلیل نو پا بودن این نظام مالیاتی برای اجرای موفقیت آمیز آن باید همه شرایط و بستر های لازم در اقتصاد ملی . ساز مان مالیاتی. فرهنگ عمومی و نیز کلیه نهاد های مرتبط با این سیستم فراهم شده باشد . در غیر این صورت فرارهای مالیاتی اثر بخشی این سیستم را کاهش داده و آن را تا حد یک مالیات ساده بر فروش. با تمامی پیامدهای منفی آن بر کارآیی . عدالت و صادرات تنزل خواهد داد.(علی پور . ۴:۱۳۸۸)

ماليات بر ارزش افزوده نه تنها ماليات نسبتا ساده‌اي است، بلكه رايج‌ترين ماليات در دنياي امروز نيز محسوب مي‌شود. از ديدگاه اقتصادي، ارزش افزوده مابه‌التفاوت ارزش ستانده و ارزش داده است، اما در تدوين قانون، ارزش افزوده را تفاوت بين ارزش كالاها و خدمات عرضه شده با ارزش كالاها و خدمات خريداري شده يك شخص در يك دوره معين تعريف مي‌كنند. با توجه به تعريف مذكور، ماليات بر ارزش افزوده نوعي ماليات چند مرحله‌اي است كه در مراحل مختلف زنجيره توليد يا خدمات ارائه شده اخذ مي‌گردد. اين ماليات در واقع نوعي ماليات بر فروش چند مرحله‌اي است كه خريد كالاها و خدمات واسطه‌اي را از پرداخت ماليات معاف مي‌كند.(یاری .۲:۱۳۸۷)

دراكثر كشورها،اخذ ماليات يكي از مهمترين و باثبات ترين منابع كسب درآمد براي دولتها مي باشد . دربين انواع مالياتهاي موجود نيز يكي از بهترين روشهاي اخذ ماليات ، ماليات بر ارزش افزوده مي باشد.ماليات بر ارزش افزوده يك نوع ماليات چند مرحله اي است كه در مراحل مختلف زنجيره واردات، توليد و توزيع براساس درصدي از ارزش افزوده كالاهاي توليد شده يا خدمات ارائه شده در هرمرحله اخذ مي گردد. درحال حاضر حدود ۱۵۰ كشور جهان ازاين روش مالياتي استفاده مي نمايندكه نرخهاي آن بين ۳ الي ۲۵ درصد دركشورهاي مختلف ، نوسان دارد.عمده ترين مزاياي آن شفاف سازي معاملات اقتصادي ، گسترش پايه هاي مالياتي بر اساس مصرف ، افزايش درآمدهاي مالياتي قابل اتكا براي دولت ، توسعه عدالت مالياتي ، متكي بر خوداظهاري و… مي باشد . عمده ترين معايب آن نيز مربوط به آثاراحتمالي تورمي است.ماليات بر ارزش افزوده قدمتي بيش از ۶۰ سال دارد.اما تصويب قانون ماليات برارزش افزوده دركشور ما يك پروسه طولاني را از سال ۱۳۶۶ لغايت ۱۳۸۷ طي نموده است و درنهايت در تيرماه ۱۳۸۷ جهت اجرا ابلاغ گرديد . نحوه محاسبه ماليات برارزش افزوده در مواد ۱۴،۱۵،۱۶و۱۷ قانون ماليات برارزش افزوده بيان شده است. دراين مقاله مفهوم ماليات برارزش افزوده بيان گرديده است . ابتدا تاريخچه آن در جهان و ايران ، سپس تعاريف ، مزايا و معايب آن و دلايل توقف آن درايران و درنهايت نتيجه گيري و پيشنهادات مربوط به برطرف نمودن دلايل توقف بيان گرديده است.(جمشیدی.۳:۱۳۸۵)

یافته های تحقیق:

با شروع اصلاحات اثتصادی در کشورهای در حال توسعه نظام های مالیاتی نیز دستخوش تغییر وتحول شده است. کاهش تعداد نرخ ها و معافیت های مالیاتی, بسط پایه مالیاتی و برقراری مالیات های جدید از جمله عوامل مورد توجه در اصلاحات مالیاتی کشورها بوده است . طی اصلاحات صورت گرفته , استفاده از مالیات بر ارزش افزوده به عنوان یک روش مالیاتی , مورد پذیرش اغلب کشورهای جهان قرار گرفته است .با توجه به ویژگی های مالیات بر ارزش افزوده و نیاز شدید دولت برای اصلاح مالیاتی موجود به منظور افزایش در آمد های مالیاتی , توجه به امکان اجرای این مالیات از اهمیت خاصی برخوردار است.

به طور کلی سه نوع مالیات بر ارزش افزوده وجود دارد:

۱-مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی

۲-مالیات بر ارزش افزوده از نوع مصرفی

۳-مالیات بر ارزش افزوده در آمدی

نوع تولیدی

در روش مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی , مالیات کلی بر فروش اعمال میشود. به طور کلی این نوع مالیات می تواند بر کالاهای مصرفی و سرمایه ای اعمال شود . در این روش کالاهای سرمایه ای و استهلاک آنها از مالیات معاف نیستند . به بیان دیگر میتوان گفت به خرید کالاهای سرمایه ای اعتبار مالیاتی تعلق نمیگیرد و از این رو, چون این مالیات انگیزه سرمایه گذاری را تضعیف میکند نسبت به دو روش دیگر از اهمیت کمتری بر خوردار است.پایه مالیات بر ارزش افزوده از نوع تولیدی , جمع تمام مخارج در تولید ناخالص داخلی به استثنای مخارج دولت بابت حقوق و دستمزد می باشد.

نوع مصرفی

در روش مالیات بر ارزش افزوده از نوع مصرفی تنها کالاهای مصرفی مشمول مالیات می باشند و علاوه بر استهلاک, مخارج مربوط به کالاهای سرمایه ای نیز از شمول پایه مالیاتی خارج میشود . پایه این نوع مالیات برابر دریافتی بنگاه ها منهای ارزش کل خرید کالاهای واسطه ای و نیز هزینه های سرمایه است. مالیات بر ارزش افزوده ای که در کشورهای عضو جامعه اروپااستفاده میشود   , از نوع مصرفی بوده و گرایش برخی کشورهای در حال توسعه نیز به سمت استفاده از این روش است. به خصوص با توجه به این مسئله که به دلیل معاف بودن کالاهای سرمایه از مالیات, انگیزه برای سرمایه گذاری بیشتر به وجود می آید . همچنین در عمل , استفاده از این روش نسبت به دو نوع دیگر از سهولت بیشتری برخودار است.

نوع در آمدی

مالیات بر ارزش افزوده از نوع در آمدی استهلاک را در بر نگرفته و مخارج سرمایه ای را شامل میشود . مخارج ناخالص سر مایه ای به صورت مخارج مربوط به کالاهای سرمایه ای واقعی در اقتصاذ (تشکیل سرمایه)در طی یک دوره نشان داده می شود . بخشی از این مخارج برای جبران کالاهای سرمایه ای بکار رفته و مصرف یا مستهلک میشود . اگر چه این استهلاک جنبه دفتری دارد و معاملات واقعی اقتصاد را نشان نمیدهد, اما در محاسبه سود آوری و در نتیجه ارزش افزوده تاثیر می گذارد. این استهلاک جنبه دفتری دارد و معملات اقتصادی را نشان نمی دهد, اما ددر محاسبه سود آوری و در نتیجه ارزش افزودهتاثیر می گذارد. پایه این مالیات مجموعه در آمد پرداختی به عوامل پس از کسر مخارج دولت ببت حقوق و دستمزد است . به همین دلیل هم نام آن مالیات بر ارزش افزوده از نوع در آمدی است.

مقایسه سه نوع مالیات بر ارزش افزوده

در بین سه نوع مالیات, مالیات ارزش افزوده از نوع تولیدی بیشترین پایه مالیاتی و مالیات بر ارزش افزوده از نوع مصرفی کمترین پایه مالیاتی  را ایجاد می کند . چون مالیات تولیدی , خرید های نا خالص کالاهای سرمایه ای (بدون مستثنی کردن استهلاک) را شامل می شود, موانعی در برابر سرمایه گذاری ایجاد میکند.

از آن گذشته، در صورتيكه محاسبه ماليات بر ارزش افزوده به روش صورت حساب انجام گيرد، در مورد آن دسته از فعاليتها كه موفق به انتقال بخشي از هزينه‌هاي سرمايه‌اي خود به بعد شوند، وضع اين ماليات بر كالاهاي سرمايه‌اي، منجر به ماليات چند مرحله‌اي مي‌شود كه در ماليات بر ارزش افزوده از نوع درآمدي، اين مساله در حد كمتري به وجود مي‌آيد.

در بين سه روش فوق، ماليات بر ارزش افزوده از نوع مصرفي كه كمترين پايه مالياتي را ايجاد مي‌كند يك ماليات عمومي بر مصرف است (در صورتيكه از اصل مبدا استفاده شود، خالص صادرات را نيز در بر مي‌گيرد) بنابراين، در بين سه روش مذكور، اكثر كشورها معمولا اين روش را بر مي‌گزينند.

البته استفاده از اين روش، بالاترين نرخ ماليات را براي ايجاد بازده درآمدي مطلوب لازم دارد و به همين علت برخي كشورها كوشش مي‌كنند مبناي ماليات بر ارزش افزوده از نوع مصرفي را بوسيله ماليات پذيركردن بخشي از كالاهاي سرمايه‌اي گسترش دهند.

پیش شرط های اجرای مالیات بر ارزش افزوده در ایران

۱- توسعه فرهنگ مالیاتی :

از آنجا که مفهوم مالیات یک مفهوم انتزاعی و پیچیده است و مودیان مالیاتی نیز در سطوح مختلف قرار دارند لذا گسترش فرهنگ مالیاتی باید با هدف تحت تاثیر قراردادن همه ی سطوح اعم از مودیان، کارگزاران و سیاستمداران صورت گیرد. این امر می تواند با ایجاد اعتماد در بین مودیان مالیاتی در مورد عادلانه بودن سطح مالیات ها و همچنین موثر بودن آن ها در بهبود رفاه عمومی اقتصاد ملی عملی شود. از سوی دیگر اطلاع رسانی و آگاهی دادن به مردم در زمینه های مصارف درآمدهای مالیاتی نیز می تواند در ایجاد این فرهنگ موثر باشد.

به همین دلیل معمولا دولتها روشهای مختلف و گوناگونی را برای اشاعه فرهنگ مالیاتی انتخاب می کنند که از ان جمله می توان به ارائه گزارشات از عملکردهای نظام مالیاتی ، ارائه بروشورهای مختلف جهت آشنا کردن مودیان با ساختار نظام مالیاتی ، تبلیغ مالیات بعنوان تنها راه کسب درآمدهای دولت و هزینه کردن آن جهت ارتقای سطح زندگی مردم و ایجاد قوانین تشویقی و تنبیهی برای مودیان اشاره کرد.

۲- آموزش نیروی متخصص:

ایجاد یک مدیریت متمرکز و قوی جهت تامین منابع انسانی و استخدام و آموزش نیروی متخصص کارآمد و مناسب کار ، یکی از الزامات ایجاد یک سازمان متولی اجرای مالیات بر ارزش افزوده است. متاسفانه در نظام مالیاتی کشورما ، نیروی کار موجود یا تخصص کافی را ندارند یا تخصص عملی آنها در زمینه های غیر از زمینه مورد نیاز است . از طرف دیگر طراحی تشکیلات اداری – استخدامی موجود در کشور هم به لحاظ امکانات و هم منابع مالی امری مشکل و حداقل پروسه زمانی طولانی را می طلبد ،که خودازموانع اجرای موفق مالیات برارزش افزوده درکشورما به شمار می رود.

۳- نیاز به پایگاههای اطلاعاتی

مالیات بر ارزش افزوده بدون استفاده از یک نظام کامپیوتری مناسب برای ذخیره سازی و پردازش اطلاعات لازم نمی تواند اجرا شود. استفاده از کامپیوتر هم غیر از فراهم کردن نرم افزارهای مورد نیاز به معنی تغییر روش های کاری ، تعویض فرمها و آموزش کارکنان برای استفاده از کامپیوتر است. این ها مقدماتی است که لازم است تشکیلات مالیاتی قبل از شروع به اجرای مالیات بر ارزش افزوده آنها را فراهم کرده باشد تا بتواند این نظام مالیاتی را با موفقیت اجرا کند. در ادامه باید بیان کرد که این روش کار به سرعت ودقت بسیار بالا نیاز دارد بعنوان مثال اگر تشکیلات مالیاتی نتواند در حداکثر ۲ تا ۳ روز بعد از زمان انقضای مهلت تسلیم اظهار نامه ، مودیانی را که اظهار نامه نداده اند ، شناسایی کند ، در این صورت بعید است که بتواند قبل از فرا رسیدن زمان تسلیم اظهار نامه بعدی مالیات متعلقه دوره قبل را از انان وصول کرده باشد. به همین دلیل است که مالیات بر ارزش افزوده بدون استفاده از یک نظام کامپیوتری مناسب برای ذخیره سازی و پردازش اطلاعات نمی تواند اجرا گردد.

۴- عدم مناسب بودن شرایط و ساختار اقتصادی ایران

جهت طراحی مالیاتهای بر هزینه و مصرف در اقتصاد ایران ضرورت دارد که به ساختار و شرایط اقتصاد ایران و نظام موجود مالیاتی دقت کافی شود. لازم به ذکر است که ما در جامعه ای نظام مالیاتی جدید را طراحی میکنیم که : الف) هنوز یک نظام جامع تامین اجتماعی و حمایتی ، برای ان طراحی و اجرا نشده است ب) موتور اقتصادی این جامعه ، به جای استفاده از سوخت بهینه و حرکت خودکار، از سوخت بسیار زیاد استفاده می کند، تا به زور گامی به جلو بردارد و این عمدتا ناشی از عدم وجود انگیزه کافی برای فعالیت بخش خصوصی ، در تولیدات صنعتی است.

ج) سیستم فروش و عرضه به خرده فروشان کوچک و بسیار متعدد ختم می شود که اگر برای مالیات بر مصرف و فروش ، یا مالیات بر ارزش افزوده ایستگاه پایانی تلقی شود اشکالهای بسیار زیادی بوجود می آید.

د) در جامعه اقتصادی ایران ، اصولا مالیاتهای عمومی بر مصرف و فروش وجود نداشته و ندارند. آنچه که در نظام مالیاتی ، به مالیات غیر مستقیم معروف است ، شامل مالیات بر واردات و مالیاتهای انتخابی ( مانند مالیات بر سیگار ، نوشابه و فرآورده های نفتی ) می باشند که در سالهای اخیر، مالیات غیر قابل توجیه به بعضی از نهاده های تولیدی مانند فولاد ، مس و سیمان نیز به آن اضافه شده اند .

۵- نحوه اجرای مالیات بر ارزش افزوده:

کشورهای مجری طرح مالیات بر ارزش افزوده در جهان در سازماندهی نظام اداری خود برای اجرای این قانون از ۳ روش ۱- ادغام ادارات مختلف مالیاتی ۲- ایجاد یک واحد مستقل و۳- اجرای تدریجی این طرح استفاده کرده اند . یکی از اموری که باید پیش از اجرای سیستم مالیاتی بر ارزش افزوده در کشور به دقت مورد بررسی قرار گیرد چگونگی اجرا و تعیین سازمانهای متولی اجرای مالیات بر ارزش افزوده می باشد. در اجرای موفق این نوع مالیات ، چگونگی برخورد مودیان با سازمانهای مجری تاثیر به سزایی دارند. تعیین روش اجرای مناسب و متناسب با وضعیت اقتصادی کشور و همچنین سازمان مالیاتی اجرا کننده قوی و کارا و انعطاف پذیر برای آن از اقدامات اولیه و پیش از اجرای مالیات بر ارزش افزوده است که تاثیری زیاد در موفقیت اجرای مالیات بر ارزش افزوده در کشور دارد.

در راهبرد ادغام ، اساس کار این است که ساختار سازمانی مالیات کشور بر اساس وظایف و عملکردها تقسیم شود، یعنی تمام مالیاتهای موجود در کشور مانند مالیات بردرآمد ، مالیات بر ارزش افزوده ، مالیات بر وادرات و … توسط یک سازمان و اداره مالیاتی به واحدهای مختلف تقسیم شود.

ایجاد یک واحد مستقل دومین راهبرد جهت تعیین سازمان اجرای مالیات بر ارزش افزوده است. در این حالت ادارات مالیاتی به جمع آوری انواع مالیات ها در کشور می پردازند.

اجرای تدریجی نیز راهبرد سوم است که در این راهبرد یکی از مالیاتهای غیر مستقیم موجود در کشور به تدریج اصلاح و تکمیل می شود تا کارکرد و مراحل اجرایی آن شبیه مالیات بر ارزش افزوده شود . این شیوه برای ساختارهای مالیاتی مختلف بسیار مناسب است.

مزاياي اجراي ماليات بر ارزش افزوده

۱-شفاف سازي معاملات و مبادلات اقتصادي بطوريكه با اجراي اين قانون امكان رديابي معاملات در زنجيره واردات ، خريد ، توليد و توزيع و صادرات ميسر خواهد بود كه خود منجر به كشف بخش قابل ملاحظه اي از اقتصاد زير ميني يا پنهان مي شود .

۲- اخذ ماليات بيشتر از مصرف كنندگان كالاهاي لوكس و غيرضروري.

۳- گسترش پايه هاي مالياتي بر اساس مصرف .

۳- افزايش درآمدهاي مالياتي قابل اتكا براي دولتها و در نتيجه تامين بخش قابل ملاحظه اي از بودجه دولت . درآمدهاي مالياتي ناشي از اين نظام مالياتي به معني درآمدهايي است كه بطور مستقيم و با اعمال نرخ اين نظام مالياتي بر عرضه كالاها و خدمات حاصل مي‌شود.

۴- تامين هرچه بيشتر عدالت مالياتي و جلوگيري از اخذ ماليات مضاعف از محصول يا خدمات نهائي واحد اقتصادي اصلي ترين ويژگي ماليات بر ارزش افزوده كه مورد توجه اكثر كشورها قرار گرفته و همگي در تلاش هستند كه آن را به درستي اجرا كنند، پايه گذاري آن برمبناي عدالت است؛ بدين مفهوم كه ماليات بر ارزش افزوده در مقايسه با ماليات بر فروش، تقريباً در تمام شرايط، بهترين انتخاب است چرا كه به گونه اي طراحي شده كه بار آن بر دوش مصرف كننده نهايي است نه توليدكننده.

۵- تشويق سرمايه گذاري، توليد و صادرات. از آنجا که واردات کالاها علاوه بر ارزش و حقوق گمرکي مشمول اين ماليات نيز خواهد بود ، از توليد کنندة داخلي نيز حمايت مي شود.

۶- خود اجرا بودن اين نظام مالياتي و اتكاء داشتن بر خود اظهاري .

۷-ماليات مستند و مبتني بر مدارك.

۸- محاسبات نسبتا آسان آن در درمقايسه با سايرنظامهاي مالياتي .

۹-امكان كنترل حسابرسي.

۱۰- سرعت وصول بالاي آن با توجه به تعيين دوره هاي مالياتي كوتاه مدت(درايران سه ماهه درنظرگرفته شده است).

۱۱-تسهيل ورود به پيمانهاي منطقه اي و بين المللي .

۱۲- مشاركت مستقيم مؤدي در فرايند ماليات گيري.

معايب اجراي ماليات بر ارزش افزوده

۱- مشکلات فرار مالیاتی در زمینه های خاص ( ساختمان ، خدمات پزشکی و … )

برای بررسی این مشکلات چند نمونه ذکر می شود :

الف) اعمال مالیات بر ثروت های غیر منقول نظیر ساختمان از پیچیده ترین موضوعات است. چون مالیات بر ارزش افزوده در تمام مراحل تولید اعمال می شود ، تاثیر قابل توجهی بر قیمت خانه های مسکونی می تواند داشته باشد.

ب) مالیات نسبت بر خرید و فروش های دولتی نیز یکی از موضوعات پیچیده در حوزه مالیات بر ارزش افزوده است اثر خرید و فروش های فوق مورد معافیت قرار می گیرند و دولت در یک موقعیت رقابتی نا عادلانه با عرضه کنندگان خصوصی قرار خواهد داشت.

ج- اعمال مالیات بر ارزش افزوده بر خدمات مالی ( فعالیتهای بیمه و بانکی ) دارای پیچیدگی های بسیاری است. به دلیل انکه مشکلات اندازه گیری ارزش افزوده در این بخش ها زیاد است.

د) فروش بدون فاکتور ( غالبا توسط خرده فروشان ) یا خریدهای بدون فاکتور توسط پاره ای از بنگاهها به دلایل خاص و در شرایط ویژه نیز شرایطی را فراهم می کند که امکان فرار مالیات در مالیات بر ارزش افزوده را ایجاد کند.

۲- هزینه های زیاد اجرایی

به دلیل وسیع بودن پایه های مالیات بر ارزش افزوده و پیچیدگی فرایند آن – ممکن است کالایی تا مرحله ای معاف و پس از آن مشمول مالیات می شود و یا کالایی تا مرحله ای از تولید مشمول یک نرخ پایین تر و پس از تبدیل به محصول نهایی مشمول نرخ مالیاتی بالایی قرار گیرد. هزینه های اجرایی دولت ، تولید کنندگان و بازرگانان در این نوع مالیات بطور محسوس زیاد می شود. بعنوان مثال نگهداری حساب خرید و فروش و مالیاتها ایجاد کننده هزینه اجرایی برای بازرگانان است.

۳- بروز مالیات برارزش افزوده منفی

یکی از مشکلات در هنگام محاسبه مالیات بر ارزش افزوده پیدایش مسئله مالیات بر ارزش افزوده منفی است. این پدیده زمانی رخ می دهد که فروش بنگاه کمتر از خریدهایش باشد. دو مورد زیر ایجاد کننده ی مالیات بر ارزش افزوده منفی است :

الف) زمانی که سیستمی با چند نرخ مالیات ،نرخ اعمال شده به خرید بیشتر از نرخ اعمال شده به فروش باشد.

ب) هنگامی که در زمان دسته بندی مخارج سرمایه گذاری در یک دوره خاص ، معافیت این سرمایه گذاری ها در سیستم مجاز اعلام شده باشد.

در صورت پیدایش مالیات بر ارزش افزوده منفی ، بنگاه مستحق دریافت اعتبار مالیاتی یا جبران آن میزانی است که پیش از مالیات پرداخته است .

۴- احتمال انحرافات سرمایه گذاری

یکی از موضوعات مهم اجرای مالیات بر ارزش افزوده مسئله تعداد و میزان نرخ هایی است که بر اساس آنها این مالیات می تواند اعمال شود. اکثر مجریان مالیات بر ارزش افزوده استفاده از نرخی واحد را ترجیح می دهند، زیرا با اعمال یک نرخ واحد ، محاسبه مالیات بر ارزش افزوده بسیار ساده می شود. لیکن اعمال نرخ واحد به معنی آن است که عوامل مختلف تولید متناسب با ارزش افزوده شان با یک نرخ مشابه مالیات بسته می شوند و این امر از نظر برابری و اجرای عدالت مالیاتی مطلوب نیست. از این رو در اکثر کشورها ساختار نرخ گذاری دوگانه اعمال میشود که شامل یک نرخ عمومی بر کالاها و خدمات و یک نرخ پایین تر از ان بر مواد غذایی ، دارویی ، سوخت منازل، کتابها ، مجلات و حمل و نقل عمومی است. عدم هماهنگی نرخ ها در شرایط یکپارچگی روز افزون بازارهای سرمایه و کشش بالای تحرک سرمایه بین المللی ، موجب انحرافات در سرمایه گذاری و تمرکز سرمایه در کشورهایی می شود که نرخ های مالیاتی پایین تر است.

۵- عدم فشار بر بعضی پایه های مالیاتی :

نظام کنونی مالیات ها در ایران دارای اشکال و ایرادهایی است که یکی از آنها فشار بیش از اندازه مالیاتی ، به بعضی پایه های مالیاتی به علت معافیت ها و عدم دریافت مالیات از پایه های دیگر مالیاتی است. وجود پایه مالیاتی کوچک، به علت معافیت ها و فرار مالیات ، و به دنبال ان ایجاد فشار مالیاتی از طریق نرخهای تصاعدی و بالا به پایه های کم ظرفیت موجود ، موجب از بین رفتن انگیزه در فعالیتهای اقتصادی و تولیدی شده و گاه بی عدالتی در نظام اجرایی بطور محسوسی آنرا شدیدتر می نماید.

۶-آثار تورمي:

در صورت اجراي يكباره آن ، احتمالا يك اثر افزايشي روي قيمتها دارد. تجارب كشورهاي استفاده كننده از ماليات بر ارزش افزوده نشان داده كه الزاما” همبستگي مثبت ميان اِعمال اين ماليات و افزايش نرخ تورم وجود ندارد و شرايط در كشورهاي مختلف متفاوت مي باشد. در واقع در اقتصاد هاي در حال گذار اِعمال هر سياستي ممكن است در قيمتهاي نسبي تغيير ايجاد كند و اين مسئله تنها به اِعمال ماليات بر ارزش افزوده مربوط نمي شود. مطالعات انجام شده حاكي از آن است كه اثر اين ماليات بر روي تورم موقتي است و در طول مدت كم تر از يك سال از بين خواهد و مجددا تعادل برقرار خواهد شد، مشروط بر ان كه دولت در چارچوب يك برنامه مدون همزمان با اجراي نظام ماليات بر ارزش افزوده، سياست هاي مكمل را به كار بگيرد و به موقع اقدامات پيشگيرانه را اطلاع رسانی و اجرا کند.

نتیجه و پیشنهاد

با توجه به نکاتی که مطرح شد , در مورد آثار اجرای سیستم مالیاات بر ارزش افزوده در اقتصاد ایران باید دقت کافی صورت گیرد . به عبارت دیگر آثار اجرای این مالیات بستگی به تنظیم قانون مالیاتی مربوطه دارد . ذر اثر عدم کارآیی در تنظیم قانون و سوء مدیریت , نتیجه معکوس و مخرب پدیدار میشود.

هچنین یکی از جنبه های بسیار مهم مالیات بر ارزش افزوده بخش اجرای آن و ایجاد اطلاعات هر چه بیشتر برای کسانی است که در انجام این فرآیند با وزارت امور اقتصاد و دارایی و بخش های مالیاتی همکاری خواهند داشت . بر خلاف سایر مالیات ها که در آن کسانی که مستقیما با وزارت امور اقتصاد و دارایی در ارتباط هستند مؤدی مالیاتی می باشند , در این نوع مالیات افرادی که به عنوان مؤدی شناخته میشود , خودشان پرداخت کننده مالیات می باشند و با بخش مالیاتی برای وصول چنین مالیاتی همکاری میکنند . بنابر این امر اطلاع رسانی , از ضرورت های نظام اجرایی مالیات بر ارزش افزوده است که میبایست در انجام آن کوشا بود.

منابع:

۱-علی پور شیر سوار,حمید رضا:”مالیات بر ارزش افزوده و اثرات احتمای آن در ایران”مقاله اقتصادی  , بهار ۸۹

۲-جمشیدی نوید, بابک:”مالیات بر ارزش افزوده و آثار استقرار آن در ایران”مقاله اقتصادی, ۱۳۸۶

۳-یاری, علی :”مزایای مالیات بر ارزش افزوده برای سیستم اقتصادی کشور”مقاله اقتصادی,

۴-جعفری,احمد:”اقتصاد بخش عمومی ۱″ کتاب , زمستان ۱۳۸۸

 

نظر شما

دسترسی سریع به آرشیو روزنامه

  • دسترسی سریع

  • پربازدید ترین ها

    آخرین اخبار